સ્માઈલનું સાયન્સ જાણશો તો જીવનને માણશો

 સ્માઈલનું સાયન્સ જાણશો તો જીવનને માણશો

સ્મિત એ જીવનનો આનંદ માણવાનો એક સરળ રસ્તો છે. સ્મિતનું વિજ્ઞાન સૂચવે છે કે જો તમે સતત સ્મિત કરતાં રહો, તો તમે માત્ર તમારા શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં જ સુધારો નથી કરતાં, પરંતુ તમારી આસપાસના સારા આત્માઓ સાથે પણ જોડાઓ છો. જેમ તમે બધા જાણો છો, જ્યારે આપણે આપણા નવજાત બાળકનું સુંદર સ્મિત જોઈએ છીએ ત્યારે આપણે સ્મિત કરીએ છીએ. આપણે ત્યારે સ્મિત કરીએ છીએ જ્યારે આપણું બાળક આપણું અનુકરણ કરીને મૂર્ખામીભર્યું કામ કરે છે અથવા કંઈક નવું કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, નિષ્ફળ જાય છે અને મદદ માટે આપણી પાસે દોડી આવે છે. જ્યારે આપણે આપણા માતા-પિતા, શિક્ષકો અથવા મિત્રોને હેરાન કરવા માટે જાતે કરેલી મૂર્ખામીભરી બાબતો યાદ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે સ્મિત કરીએ છીએ. આપણે ત્યારે પણ સ્મિત કરીએ છીએ જ્યારે આપણે યાદ કરીએ છીએ કે આપણે આપણા ભાઈ-બહેનોને કેવી રીતે હેરાન કરતાં હતાં ભલે તે નવા કપડાં પહેલાં પહેરવાની, પહેલાં ખાવાની, અથવા માતા-પિતાનું ધ્યાન પહેલાં મેળવવાની કોશિશ હોય, અને આવી બીજી ઘણી ક્ષણો હોય. જ્યારે આપણે વિચારીએ છીએ કે આપણે આપણા જીવનસાથીનું ધ્યાન ખેંચવા માટે તેમને કેવી રીતે ઈર્ષ્યા કરાવતાં હતાં, ત્યારે પણ આપણે બેસીને સ્મિત કરીએ છીએ. આપણે ટ્રેન, બસ અથવા કારમાં સીટ મેળવવા માટે પણ ઘણીવાર મૂર્ખામીભર્યા બહાના બનાવીએ છીએ. સ્મિત કરાવતી આ બધી ઘટનાઓ ખરેખર આપણા શરીર, મન અને આત્માને ફરીથી ઊર્જાવાન કરવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી આપણને ચમકવા અને જીવનના પડકારોનો સામનો કરવાની શક્તિ મળે છે. જોકે સ્મિત પાછળનું વિજ્ઞાન સરળ છે, પણ જીવન દ્વારા ઉમેરાયેલા અનેક વિચારો અને અનુભવો તેને ક્યારેક જટિલ બનાવી શકે છે.

વૈજ્ઞાનિકો અને મનોવૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો સૂચવે છે કે જ્યારે આપણે ઉત્સાહિત અથવા ખુશ હોઈએ છીએ, ત્યારે આપણે સ્મિત કરીએ છીએ અથવા હસીએ છીએ, અને આપણા શરીરમાં ચોક્કસ ફેરફારો થતા આપણે અનુભવી શકીએ છીએ. સાયકો-ફિઝિયોલોજિસ્ટ હૃદયના ધબકારા, બ્લડ પ્રેશર અને શરીરના વિવિધ ભાગોમાં લોહીના પ્રવાહને માપવામાં સક્ષમ હોય છે. વિજ્ઞાન આપણને કહે છે કે સ્વસ્થ જીવન માટે સ્મિત એ સૌથી શ્રેષ્ઠ બાબતોમાંની એક છે. શું આપણે તેનો પૂરેપૂરો ઉપયોગ કરી રહ્યાં છીએ? આપણા શિક્ષણમાંથી, આપણે શીખ્યાં છીએ કે વિજ્ઞાનના ત્રણ પ્રકાર છે. કુદરતી દુનિયાના અભ્યાસને બાયોલોજી કહેવામાં આવે છે. કેમિસ્ટ્રી વસ્તુઓ શેની બનેલી છે અને જ્યારે તે એકસાથે ભળે છે ત્યારે કેવી રીતે વર્તે છે તેની શોધ કરે છે. ફિઝિક્સ સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં વસ્તુઓ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તેના નિયમોની તપાસ કરે છે. તેવી જ રીતે, સ્મિતના તત્ત્વજ્ઞાનને પણ ત્રણ પ્રકારોમાં વિભાજિત કરી શકાય છે: પહેલું, કુદરતી સ્મિત, જે નિર્દોષ હોય છે, જેમ કે આપણે ઘણીવાર બાળકોમાં જોઈએ છીએ; બીજું, રસિક સ્મિત, જે ત્યારે આવે છે જ્યારે તમે અથવા અન્ય કોઈએ કંઈક મૂર્ખામીભર્યું કર્યું હોય, અને તમે તેનું વિશ્લેષણ કરતી વખતે સ્મિત કરો છો; અને ત્રીજું, લુચ્ચું સ્મિત, જે, દુર્ભાગ્યે, આપણે આજના વિશ્વમાં ક્યારેક જોઈએ છીએ, જ્યારે લોકો અન્યની હાર કે દુર્ભાગ્ય પર સ્મિત કરે છે.

મેં ભગવદ ગીતામાં એક ઘટના વાંચી, જ્યાં ભગવાન કૃષ્ણના કેટલાક મિત્રો અંબિકાવન ગયા હતા. તે વખતે શિવરાત્રી હતી, અને ગામમાં મેળો ભરાયો હતો. તેમના ધાર્મિક વિધિઓ વિરુદ્ધ હોવા છતાં, તેઓએ કેટલાક બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યું. મેળાનો આનંદ માણ્યા પછી, તેઓએ રાત ત્યાં જ રહેવાનું નક્કી કર્યું. જ્યારે તેઓ સૂતા હતા, ત્યારે એક મોટો અજગર તેમની પાસે આવ્યો. અજગરને જોઈને, બધાએ ભગવાન કૃષ્ણને બોલાવવાનું શરૂ કર્યું. અજગરે ભગવાન કૃષ્ણના પિતા નંદ બાબાને પકડી લીધા. કૃષ્ણના મિત્રો ગભરાઈ ગયા અને સળગતી લાકડીઓથી અજગરને મારવા લાગ્યા, પરંતુ અજગરે નંદ બાબાને છોડ્યા નહીં. ભગવાન કૃષ્ણ સ્મિત કર્યું અને ધીમે ધીમે અજગર પાસે ગયા. તેમણે તેને પોતાના પગથી સ્પર્શ કર્યો, અને થોડી જ મિનિટોમાં, તે અજગર એક સુંદર યુવાન છોકરામાં પરિવર્તિત થઈ ગયો. જોકે ભગવાન કૃષ્ણ તેના વિશે બધું જ જાણતા હતા, તેમ છતાં તેમણે છોકરાને હાજર રહેલા લોકો સમક્ષ તેની વાર્તા સમજાવવા કહ્યું. છોકરાએ જાહેર કર્યું કે તે એક સમયે ખૂબ જ પ્રતિભાશાળી હતો, પરંતુ તેને તેની ક્ષમતાઓ પર અભિમાન થઈ ગયું હતું. તે તેના પોતાના ગુરુઓ પર લુચ્ચું સ્મિત કરતો અને હસતો, તેથી તેઓએ તેને સજા કરી, તેને અજગરમાં ફેરવી દીધો. ભગવાન કૃષ્ણએ આ ક્ષણનો ઉપયોગ કરીને બધાને શીખવ્યું કે જ્યારે તેઓ સ્મિત કરે છે, ત્યારે અન્ય લોકો તમારી પ્રત્યે કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે તે અંગે સાવધ રહેવું કેટલું મહત્વપૂર્ણ છે. આપણામાંથી ઘણા લોકો આપણે એક સમયે જે કુદરતી અને નિર્દોષ સ્મિત ધરાવતાં હતાં તે ભૂલી ગયા છીએ.

આ વિષય પર લખતી વખતે, હું જુદા જુદા પુસ્તકો વાંચી રહી હતી અને મને જાણવા મળ્યું કે સ્મિતનો બીજો એક પ્રકાર છે તટસ્થ સ્મિત. આપણા ઘણા પૌરાણિક ગ્રંથોમાં આનો ઉલ્લેખ છે, ખાસ કરીને અકબર અને બીરબલની વાર્તાઓમાં. બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિઓની શોધ માટે જાણીતા અકબર, બીરબલની સમજદારી ચકાસવા માટે વારંવાર દેખીતી રીતે અસંગત પ્રશ્નો પૂછતા હતા. જવાબમાં, બીરબલ ફક્ત એક તટસ્થ સ્મિત આપતા. આ સ્મિત તેમને જવાબ આપતા પહેલા કાળજીપૂર્વક વિચારવાની છૂટ આપતું હતું, જેથી તેમના જવાબો રાજા અકબર અને સામાન્ય લોકો બંનેને ફાયદો પહોંચાડે તેની ખાતરી રહે. એકવાર અકબરે બીરબલને પૂછ્યું, 'બીરબલ, આપણે બધા કહીએ છીએ કે ભગવાન ન્યાયી અને દયાળુ છે, પણ હું જોઉં છું કે દુનિયામાં આ સાચું નથી. આપણે ઘણા પ્રકારના લોકો જોઈએ છીએ કેટલાક ખૂબ જ ગરીબ છે જ્યારે અન્ય ધનવાન છે. જો ભગવાન આપણા પિતા છે, તો શું તેમણે આપણા બધા સાથે સમાન વ્યવહાર ન કરવો જોઈએ? તે શા માટે પક્ષપાત બતાવે છે?' બીરબલે જવાબ આપ્યો, 'જો ભગવાન આમ ન કરે, તો કોઈ તેમને પ્રાર્થના નહીં કરે. તમે રાજાની જેમ છો અને આ રાજ્યના પિતા છો, અને તમે ઘણા લોકોને તેમના કામના આધારે રોજગાર આપો છો. તમે શા માટે તેમ કરો છો? ક્યારેક તમે કામ ન કરનારાઓને પગાર નથી આપતા. તેવી જ રીતે, ભગવાન સખત મહેનત કરનારા અને હંમેશા તેમને પ્રાર્થના કરનારાઓને મદદ કરે છે. તે મુશ્કેલીને તેમને નુકસાન પહોંચાડવા દેતા નથી. જેઓ પૂરતું કામ નથી કરતાં તેમને તે સજા કરે છે. ભગવાનનું સ્મિત હંમેશા તે લોકોની સાથે હોય છે જેઓ અન્યને સ્મિત કરાવે છે.'

સકારાત્મકતા વિશે લખવા અને શ્રવણ-ખામીવાળા વ્યક્તિઓ સાથે કામ કરવાથી, મેં સ્મિતનો બીજો એક પ્રકાર શીખ્યો છે સંતોષનું સ્મિત. તાજેતરમાં, હું બાળકોના એક જૂથને 'ચક દે! ઈન્ડિયા' મૂવી જોવા લઈ ગઈ હતી. ઘણા લોકોએ સવાલ કર્યો કે તેઓ સંકેત ભાષાના દુભાષિયા કે કૅપ્શન્સ વિના મૂવી કેવી રીતે સમજશે, પણ મને વિશ્વાસ હતો. આ બાળકો ખૂબ જ સકારાત્મક છે; તેઓ લાગણીઓને ઊંડાણપૂર્વક સમજે છે અને અતિશય આનંદ સાથે મૂવીનો અનુભવ કરે છે. એકતા, આપણા દેશના ગૌરવને જાળવી રાખવા અને સખત મહેનતના પુરસ્કારો વિશેની ફિલ્મ મને ખબર હતી કે તેઓ તેનો આનંદ માણશે. જ્યારે તેઓ બૂમો પાડી રહ્યા હતા અને તેમના ચહેરા પર સ્મિત સાથે મૂવીનો આનંદ માણી રહ્યા હતા, ત્યારે મેં પણ અતિશય સંતોષ સાથે સ્મિત કર્યું. તે ક્ષણે મને એટલી બધી સકારાત્મક ઊર્જાથી ભરી દીધી, જે હું આજે પણ અનુભવું છું અને હંમેશા યાદ રાખીશ.