બાળકોને સ્ક્રીન નહીં, સંવાદની જરૂર છે

બાળકોને સ્ક્રીન નહીં, સંવાદની જરૂર છે

હમણાં જ મને હિન્દુ ધર્મની વૈષ્ણવ પરંપરા પર આધારિત એક સુંદર ઉત્સવમાં જવાનો અનુભવ થયો, જ્યાં દિવસ દરમિયાન ભગવાનના આઠ અલગ-અલગ દર્શન થાય છે. દરેક દર્શનનું પોતાનું એક આત્મીય સંગીત અને આગવો ભાવ હોય છે. મંગળા દર્શનની શરૂઆત ભગવાનને જગાડવાથી થાય છે, જે પહેલાં તેમને આમંત્રણ આપવા માટે શંખનાદ કરવામાં આવે છે; શૃંગાર દર્શનમાં પ્રભુને સુંદર રીતે સજાવવામાં આવે છે; ગ્વાલ દર્શનમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ગાયો ચરાવવા અને મિત્રો સાથે રમવા જતા દર્શાવાયા છે; રાજભોગમાં તેમને દિવસનું ભોજન અર્પણ કરાય છે, ત્યારબાદ તેમનો બપોરનો આરામ; ઉત્થાપન દર્શનમાં તેઓ જાગે છે અને ભક્તો દ્વારા પ્રેમથી લાડ લડાવાય છે, ભોગ દર્શન માખણ અને મિશ્રી સાથે જોડાયેલું છે; પછી સંધ્યા આરતી અને છેલ્લે શયન દર્શન. દરેક ક્ષણનું આટલું સુંદર વર્ણન કરતા આ ભક્તિમય પદો સાંભળીને હું જોઈ શકતી હતી કે લોકો પ્રાર્થનામાં કેટલા ઊંડા ડૂબેલા હતા.

આજે ટેકનોલોજીએ આપણી પ્રાર્થના અને વાતો કરવાની રીત પણ બદલી નાખી છે. આપણે મંદિરે ગયા વગર સોશિયલ મીડિયા દ્વારા પ્રાર્થના સાંભળી શકીએ છીએ, ધાર્મિક કાર્યક્રમો જોઈ શકીએ છીએ અને આધ્યાત્મિક સામગ્રી સાથે જોડાઈ શકીએ છીએ. ટેકનોલોજીએ ચોક્કસપણે ઘણી વસ્તુઓ સરળ બનાવી દીધી છે, પરંતુ મને ક્યારેક વિચાર આવે છે કે શું આપણે અર્થપૂર્ણ સંવાદની ટેવ ગુમાવી રહ્યા છીએ? આપણે જ્યારે દર્દમાં હોઈએ અથવા મુશ્કેલ પરિસ્થિતિનો સામનો કરી રહ્યા હોઈએ ત્યારે ઈશ્વરને સૌથી વધુ ઊંડાણપૂર્વક યાદ કરીએ છીએ. જો ભગવાન સાથેની વાતચીત આપણને શ્રદ્ધા અને ભાવનાત્મક શક્તિ આપી શકતી હોય, તો જરા વિચાર કરો કે આપણા બાળકો સાથેની નિયમિત, પ્રેમભરી વાતો તેમના આત્મવિશ્વાસ, માનસિક શાંતિ અને વિકાસ માટે શું કરી શકે.

જરા એ ભવિષ્યની કલ્પના કરો જે તરફ આપણે વધી રહ્યા છીએ, જ્યાં AI અને રોબોટિક્સ જીવનના લગભગ દરેક ક્ષેત્રનો હિસ્સો બની રહ્યા છે. આપણે એવા મશીનોથી ઘેરાયેલા છીએ જે બોલી શકે છે, જવાબ આપી શકે છે અને આપણા માટે કન્ટેન્ટ પણ બનાવી શકે છે. પરંતુ માણસને હજુ પણ માનવીય સ્પર્શ અને જોડાણની જરૂર છે. આપણા બાળકોનું વાતાવરણ, તેમનો વિકાસ, આત્મવિશ્વાસ અને વ્યક્તિત્વ તેમની આસપાસના લોકો સાથે થતી વાતોથી ઘડાય છે. આપણે બાળકો સાથે કેવી રીતે વાત કરીએ છીએ, તેમને કેવી રીતે સાંભળીએ છીએ, તેમના પ્રશ્નોના જવાબ આપીએ છીએ અને આપણા અનુભવો શેર કરીએ છીએ તે તેમને વિશ્વને અને પોતાને સમજવામાં મદદ કરે છે. જે ભક્તિ અને ધ્યાનથી આપણે પ્રાર્થના દ્વારા ભગવાન સાથે વાત કરીએ છીએ, તે જ ધ્યાન આપણા બાળકો સાથેની વાતચીતમાં લાવી શકાય. જ્યારે આપણે તેમની સાથે બેસીએ છીએ, કોઈ પણ વિક્ષેપ વગર સાંભળીએ છીએ અને તેમને મુક્તપણે વ્યક્ત થવા દઈએ છીએ, ત્યારે આપણે એવું જોડાણ બનાવીએ છીએ જે કોઈ પણ ડિજિટલ સ્ક્રીન આપી શકતી નથી.

ઈલેક્ટ્રોનિક ગેજેટ્સ સુંદર વિઝ્યુઅલ્સ, આકર્ષક અવાજો અને સારી ભાષા આપી શકે છે, પરંતુ વડીલો કે માતા-પિતા એનાથી કંઈક વધુ આપે છે એક અંગત જોડાણ. જ્યારે વડીલો વાર્તાઓ શેર કરે છે, ત્યારે તેઓ તેમની યાદોને પણ જીવંત કરે છે. વાર્તા કહેવાનો તેમનો આત્મવિશ્વાસ બાળક માટે એક રોલ મોડેલ બની જાય છે. ગેજેટ્સ વગર બાળકને ખોળામાં કે પાસે બેસાડીને વાતો કરવાથી એક હુંફ, પ્રેમ અને સુરક્ષાની લાગણી જન્મે છે. આ સાધારણ લાગતી વાતો આજે ભલે સામાન્ય લાગે, પણ બાળકના ભવિષ્યને ઘડવામાં તે ખૂબ જ દૂરગામી અસર કરે છે.

આજે જ્યારે મેન્ટલ હેલ્થ અને ઈમોશનલ વેલબીઇંગ આટલા મહત્વના મુદ્દા બની ગયા છે, ત્યારે દરેક સંબંધમાં સંવાદ વધુ જરૂરી બન્યો છે. યુવાનો જ્યારે મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે થેરાપિસ્ટ પાસે જાય છે અને વાતો કરે છે, અને એ સંવાદ પોતે જ હીલિંગનો એક મોટો ભાગ બની જાય છે. જો વાતો કરવાથી આપણી ચિંતા અને માનસિક તણાવ દૂર થઈ શકતો હોય, તો આપણે આપણા પ્રિયજનો સાથે આવી ખુલ્લી વાતો માટે વધુ જગ્યા કેમ ન બનાવીએ?

અમારી ક્લિનિકની પાંચમી વર્ષગાંઠની ઉજવણી દરમિયાન મને આ વાત ફરી યાદ આવી, જ્યાં અમે સાંભળવાની ક્ષતિ ધરાવતા બાળકોને આમંત્રિત કર્યા હતા. કાર્યક્રમ દરમિયાન આ બાળકોને એકબીજા સાથે મોટેથી વાતો કરતા જોઈને ત્યાં હાજર મીડિયાના લોકો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા હતા. તેઓ બાળકોના હિયરિંગ એડ્સ પાછળની ટેકનોલોજી અને આ બાળકો કેટલી સારી રીતે સાંભળી, બોલી, શીખી અને ભાગ લઈ શક્યા તે જોઈને મંત્રમુગ્ધ થઈ ગયા હતા. તેમની આ મુસાફરીએ મને ફરી એકવાર બતાવ્યું કે જ્યારે બાળકોને યોગ્ય સપોર્ટ મળે છે, ત્યારે ટેકનોલોજી સંચાર અને સમાવેશ માટે એક શક્તિશાળી સાધન બની શકે છે. પછી મેં મારી જાતને પૂછ્યું આ બાળકો વધુ સારા સંવાદ તરફ આગળ વધવા માટે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે, જ્યારે આપણે, જેમને આવી કોઈ શારીરિક સીમાઓ નથી, તેઓ વાતોથી દૂર જવા માટે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છીએ. શું આપણે અજાણતામાં એવું કંઈક ગુમાવી રહ્યા છીએ જે મેળવવા માટે તેઓ આટલી સખત મહેનત કરી રહ્યા છે?

આપણે ધીમે ધીમે ‘સેલ્ફી વર્લ્ડ’ તરફ જઈ રહ્યા છીએ. વિભક્ત કુટુંબો સામાન્ય બની રહ્યા છે, અને ઘણા યુવાનો બાળકો અથવા વૃદ્ધ માતા-પિતા પ્રત્યે ઓછી જવાબદારીઓ સાથે સ્વતંત્ર લાઈફસ્ટાઈલ પસંદ કરે છે. સોશિયલ મીડિયા, હાઉસ હેલ્પ અને સીનિયર સિટીઝન હોમ્સે જીવનને ઘણી રીતે અનુકૂળ બનાવ્યું છે. લોકો તેમના દિવસનો મોટો ભાગ તેમની ઓફિસમાં અથવા મિત્રો સાથે વિતાવે છે, જ્યાં તેઓ સ્વાભાવિક રીતે વાતચીત કરે છે, વિચારો શેર કરે છે અને સંબંધો બનાવે છે. પરંતુ શું આપણને ઘરમાં આ જ વાતોની જરૂર નથી? કોઈની નજીક રહેવા માટે, આપણે વાત કરવાની, સાંભળવાની, સમજવાની અને ક્યારેક બસ સાથે બેસવાની જરૂર હોય છે. સગવડ ક્યારેય સંબંધનું સ્થાન ન લઈ શકે. જો સંવાદ ન હોય તો એક જ છત નીચે રહેતો પરિવાર પણ ભાવનાત્મક રીતે દૂર થઈ શકે છે. બાળકોને ખાસ કરીને આપણા સમય, ધ્યાન અને શબ્દોની જરૂર હોય છે કારણ કે આ રોજિંદી વાતો તેમને આત્મવિશ્વાસ, ભાષા, ઈમોશનલ ઈન્ટેલિજન્સ અને પોતાનાપણાની લાગણી વિકસાવવામાં મદદ કરે છે.

હું ખાસ જરૂરિયાત વાળા બાળકોના માતા-પિતા અને અન્ય બાળકોના માતા-પિતાને જોઉં છું, અને એક વાત બધામાં સમાન રહે છે. દરેક બાળકને સંવાદની જરૂર છે. મને ઘણીવાર લાગે છે કે સાંભળવાની અસમર્થતા ધરાવતા બાળકોમાં જોવા મળતી પ્રગતિ આપણા બધા માટે એક મૂલ્યવાન પાઠ છે. જ્યારે તેમને યોગ્ય ટેકનોલોજી, થેરાપી, શિક્ષણ અને સૌથી અગત્યનું, સતત વાતચીત કરવાની તકો મળે છે, ત્યારે તેઓ આત્મવિશ્વાસુ કમ્યુનિકેટર બનવા અને સમાજમાં ભળવા માટે સખત મહેનત કરે છે. તો પછી આપણે, જેમની પાસે સંવાદ કરવાની દરેક તક છે, તેઓ શા માટે સ્ક્રીન, સેલ્ફી અને વર્ચ્યુઅલ કનેક્શન તરફ ભાગી રહ્યા છીએ? આપણા બાળકોને વધુ સ્ક્રીનની જરૂર નથી, તેમને જે સૌથી વધુ જરૂર છે તે આપણી હાજરી છે.