કોલાહલ વચ્ચે શાશ્વત શાંતિની શોધ

 કોલાહલ વચ્ચે શાશ્વત શાંતિની શોધ

દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે જાઓ, ઈન્ડિયા કે ભારતીય મૂળના લોકોનો ઉલ્લેખ નીકળતા જ એક વાત વારંવાર સામે આવે છે – ભારત એટલે અતિશય વસ્તી અને બિનજરૂરી કોલાહલ ધરાવતો દેશ! વિદેશમાં વર્ષોથી સ્થાયી થયેલા મારા અનેક મિત્રો સાથે જ્યારે પણ ચર્ચા થાય છે, ત્યારે તેઓ હંમેશા એક જ સુર આલાપે છે અમને ભારતમાં આવવું ગમે છે, અહીંનો અપનાપો સ્પર્શી જાય છે, પણ આ સતત વહેતો શોરબકોર અને વાહનવ્યવહારનો ઘોંઘાટ સનસનાટી મચાવી દે છે. અમે જ્યાં રહીએ છીએ ત્યાં એવી શાંતિની આદત પડી ગઈ છે કે અહીંના વાતાવરણ સાથે તાલમેલ બેસાડવો અઘરો થઈ પડે છે.

તેમના આ તર્ક સામે મારો જવાબ હંમેશા સકારાત્મક અને હૃદયસ્પર્શી રહ્યો છે. હું કહું છું, મને ભારતમાં રહેવું એટલા માટે ગમે છે કારણ કે અહીં મારા પોતાના લોકો મારી આસપાસ છે. આ વાતાવરણનો અવાજ મને એ વાતની ક્ષણે-ક્ષણ અનુભૂતિ કરાવે છે કે હું જિંદગીના ધબકારા વચ્ચે છું. અહીં કોઈને પણ, કોઈ પણ સમયે, વગર અચકાટે મળી શકાય છે. વાસ્તવમાં, અશાંતિ કે શાંતિ એ સ્થળનો ગુણધર્મ નથી, પરંતુ વ્યક્તિગત દ્રષ્ટિકોણનો વિષય છે. કોઈને જે ઘોંઘાટ અને બિનજરૂરી ખલેલ લાગે છે, તે જ અવાજ બીજા કોઈ માટે જીવંતતા અને હૂંફનો સ્ત્રોત બની શકે છે. કેટલાક લોકો વિષમ પરિસ્થિતિમાં પણ ભીતરથી શાંત રહી શકે છે, જ્યારે કેટલાક આસપાસ પૂર્ણ શાંતિ હોવા છતાં અંદરથી અશાંત રહે છે.

શ્રીકૃષ્ણના જીવનનો વિચાર કરો; તેમને પણ પોતાની આસપાસ ગોપ-ગોપીઓ અને મિત્રોની મંડળી ગમતી. શાંતિ તેમનો સ્વભાવ હતો, છતાં તેઓ વાંસળી વગાડીને લોકોને પોતાની તરફ આકર્ષિત કરતા. તેમના માટે તો આ કોલાહલ જ શાંતિનું માધ્યમ હતો, કારણ કે તેના દ્વારા તેઓ પ્રેમ વહેંચી શકતા હતા.

કોલાહલ કે અશાંતિને નકારાત્મક ગણવામાં આવે છે, પરંતુ મારો અનુભવ જુદો રહ્યો છે. વિશેષ કરીને સાંભળવાની ક્ષતિ ધરાવતા બાળકો સાથે કામ કરતી વખતે મેં આ અવાજોની એક બેહદ સુંદર બાજુ જોઈ છે. જ્યારે આ બાળકો કોઈ સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ કે પ્રદર્શન પછી ઉત્સાહથી સાઈન લેંગ્વેજમાં વાતો કરે છે, ખડખડાટ હસે છે અને ચારેય તરફ ઉર્જાથી દોડાદોડ કરે છે, ત્યારે બહારની વ્યક્તિને કદાચ એ અ વ્યવસ્થિત કે ઘોંઘાટભર્યું લાગે. પરંતુ મારી દ્રષ્ટિએ એ એક અદભુત આત્મવિશ્વાસ અને આંતરિક લય છે. તેઓ ઘોંઘાટમાં ખોવાયેલા નથી, પરંતુ પોતાની જાતને અભિવ્યક્ત કરી રહ્યા છે. આ નિષ્પાપ હાસ્ય અને વાતાવરણમાં એક અનોખી શાંતિ છુપાયેલી હોય છે સ્વીકારાવાની અને પ્રેમ પામવાની શાંતિ.

હું મારા જીવનની સૌથી ગહન શાંતિનો અનુભવ એવા પ્રસંગોએ જ કર્યો છે જ્યાં ભારે ભીડ, સંગીત અને તાલીઓનો ગંજ હોય. અમારી 'હિયરિંગ હાર્ટ્સ' સંસ્થાના કાર્યક્રમોમાં જ્યારે ૨૦૦થી વધુ બાળકો એકઠા થાય છે, ત્યારે એ સામૂહિક આનંદમાં એક અલૌકિક સાંજ આકાર લે છે. મને યાદ છે, એક ડાન્સ સ્પર્ધા પછી એક બાળકે સ્ટેજ પરથી નીચે આવીને મારી આંખોમાં આંખ પરોવીને ઉત્સાહથી કહ્યું હતું, "મેડમ, તમે મને જોયો? મેં કરી બતાવ્યું!" તાલીઓના ગડગડાટ અને સંગીતના ઘોંઘાટ વચ્ચે એ બાળકના આત્મવિશ્વાસમાં એક મૌન, આત્મીય શાંતિ હતી. શાંતિ હંમેશા એકાંતમાં જ મળે એ જરૂરી નથી; ક્યારેક તે કોઈને મૂલ્યવાન અનુભવ કરાવવાની પ્રક્રિયામાં પણ છુપાયેલી હોય છે.

તાજેતરમાં જ મને ભાવનગર સ્થિત અમારા કુળદેવીના દર્શને જવાનો મોકો મળ્યો. એ પ્રાચીન અને પવિત્ર મંદિરના પરિસરમાં વિતાવેલો સમય મારો આધ્યાત્મિક પુનર્જન્મ હતો. ત્યાં બાળકો માટે પ્રસાદ તૈયાર કરવાનો અને પીરસવાનો જે આનંદ મળ્યો, તે વર્ણવી શકાય તેમ નથી. એ પવિત્ર સ્થાનમાં બાળકોનું નિર્દોષ હાસ્ય સાંભળવું અને તેમની સેવા કરવી એ કોઈ ભૌતિક સુખથી ક્યાંય વિશેષ હતું. ત્યાં કોઈ ઉતાવળ નહોતી, કોઈ માનસિક વિક્ષેપ નહોતો – માત્ર પૂર્ણ સમર્પણ હતું. આ અનુભવે મને યાદ અપાવ્યું કે આપણા પૂર્વજોએ શાંતિ ભૌતિક વૈભવમાં નહીં, પરંતુ સાદગી, ભક્તિ અને સેવામાં શોધી હતી. જ્યારે જીવન ભાગદોડભર્યું લાગે, ત્યારે પોતાની પરંપરાઓ, કુળદેવતા અને સંસ્કારો તરફ પાછા વળવું આપણને અંદરથી સ્થિર કરે છે.

આપણી દિનચર્યા એટલી વ્યસ્ત થઈ ગઈ છે કે આપણને શ્વાસ લેવાનો પણ સમય નથી મળતો. એક જવાબદારી પૂરી થાય ત્યાં બીજી તૈયાર જ હોય છે. આ બધાની વચ્ચે આપણે આપણા શરીર અને મનના સંકેતોને અવગણતા રહીએ છીએ. મેં હવે એક નિયમ બનાવ્યો છે, દરરોજ માત્ર ૧૫ મિનિટ માટે સંપૂર્ણ વિરામ લેવો. હું આંખો બંધ કરીને શાંત બેસું છું, ઊંડા શ્વાસ લઉં છું અને મારા આ શરીરનો આભાર માનુ છું જે મને આખી જિંદગી ઊંચકીને ફરે છે. એ ક્ષણોમાં ઘણી વાર મારી આંખોમાંથી અશ્રુ વહી જાય છે દુઃખના નહીં, પરંતુ અહોભાવ અને કૃતજ્ઞતાના. આ ૧૫ મિનિટનું ધ્યાન મને આખો દિવસ તાજગી અને અંદરથી અખંડ શાંતિ આપે છે.

જીવન ક્યારેય આપણા માટે થંભી જવાનું નથી. આપણે ચાલતી ગાડીએ જ શાંતિ શોધતા શીખવું પડશે. ટ્રાફિકમાં અટવાયા હોઈએ, એરપોર્ટ પર રાહ જોતા હોઈએ કે પછી બજારના ઘોંઘાટ વચ્ચે હોઈએ જો આપણે આસપાસની નાની-નાની બાબતો પ્રત્યે સજાગ બનીએ તો અદભુત શાંતિ મળી શકે છે. રિક્ષામાંથી હાથ હલાવતું કોઈ નાનું બાળક, કબૂતરોને દાણા નાખતા કોઈ વૃદ્ધ, કે શાકભાજી વાળો જે પ્રેમથી કોઈ બાળકને વધારાનું ફળ આપી દે છે – આ બધી ઘટનાઓ નાની લાગે છે, પરંતુ તેમાં આત્મિક સંતોષ છુપાયેલો છે. અશાંતિ આપણો દુશ્મન નથી, પણ ડિસ્કનેક્શન એ સમસ્યા છે. આપણે જેટલા આપણી આસપાસના વાતાવરણ, પ્રકૃતિ અને લોકો સાથે જોડાશું, તેટલી જ સરળતાથી આપણને કચરામાં પણ સુંદરતા દેખાશે.

એક સમય હતો જ્યારે હું માનતી હતી કે શાંતિ એટલે માત્ર એકાંત, સંપૂર્ણ મૌન અને ખાલી મન. પણ જિંદગીના અનુભવોએ મારી આ વ્યાખ્યા બદલી નાખી છે. હવે મારા માટે શાંતિ એ કોઈ બાહ્ય સ્થિતિ નથી, પરંતુ આંતરિક ચેતના છે. હું ભલે બાળકોના કિલકિલાટ વચ્ચે હોઉં કે પછી મારી ડાયરી સાથે એકાંતમાં બેઠી હોઉં, શાંતિ મારી અંદર અકબંધ રહે છે. કોલાહલ અને શાંતિ એકબીજાના વિરોધી નથી, પરંતુ જીવનયાત્રાના સહપ્રવાસી છે. કોલાહલ જીવનમાં ગતિ, વૃદ્ધિ અને ઉર્જા લાવે છે; જ્યારે શાંતિ આપણને આત્મનિરીક્ષણ, સ્પષ્ટતા અને સ્થિરતા આપે છે. આ બંનેનો સમન્વય જ જીવનને એક મધુર સંગીત બનાવે છે.